Azərbaycan iki böyük sənədin təsdiqi ərəfəsindədir: 2027–2030-cu illər üçün sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası və işğaldan azad edilmiş ərazilərə Böyük Qayıdışa dair II Dövlət Proqramı. Nazirlər Kabinetinin 24 sentyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə, hər iki layihə hazırlanıb, İqtisadi Şurada müzakirə olunub və Prezidentə təqdim edilib; onların yaxın aylarda təsdiqlənəcəyi gözlənilir[2].
Bu sənədlər 2022–2026-cı illərdə aparılan siyasətin davamıdır. Onlar həm Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası və məskunlaşdırılmasını, həm də iqtisadiyyatın neftdən kənar istiqamətlərdə inkişafını müəyyən edəcək. Sənədlərin mətni hələ dərc olunmadığı üçün bu yazıda rəsmi mənbələr və mətbuat məlumatları əsasında bu gün məlum olanları toplamış, bunun tikinti sektoru üçün nə demək olduğunu izah etmişik.
Əsas məqamlar
- Hər iki sənədin layihəsi hazırdır, lakin hələ təsdiqlənməyib[2]; bu məqalə yazılarkən sənədlərin mətni dərc olunmayıb.
- 31 avqust 2026-cı il tarixinə 39 269 keçmiş məcburi köçkün geri qayıdıb, azad edilmiş ərazilərdə yaşayan, işləyən və təhsil alanların sayı 93 203 nəfərə çatıb[7].
- 2020–2026-cı illərdə (2026 daxil olmaqla) bərpa işlərinə dövlət büdcəsindən 25 milyard manatdan çox vəsait ayrılıb; 2027-ci ilin büdcə layihəsində 3,4 milyard manat göstərilib[2].
- Maliyyə Nazirliyinin 2026-cı ilin aprelində açıqlanan ortamüddətli proqnozuna görə, 2027–2030-cu illərdə bu məqsədə 13,3 milyard manat xərclənəcək[12].
- 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında ÜDM 1,2 faiz, qeyri-neft-qaz sektoru 2,1 faiz artıb, tikintidə əlavə dəyər isə 12,5 faiz azalıb[19].
Strategiya və II Dövlət Proqramı: bir sərəncam, iki sənəd
Prezident İlham Əliyev 30 may 2025-ci ildə hər iki sənədin hazırlanması haqqında sərəncam imzalayıb. Sərəncama əsasən, Nazirlər Kabineti layihələri doqquz ay müddətində hazırlayıb Prezidentə təqdim etməli idi[1].
Hazırlıq prosesi belə gedib:
- 23 iyun 2025. Baş nazirin sədrliyi ilə sənədlərin hazırlanması üzrə Komissiyanın ilk iclası keçirilib. Baş nazirin müavinlərinin rəhbərliyi ilə iki işçi qrup, Strategiya üzrə 9, Dövlət Proqramı üzrə 4 alt işçi qrup yaradılıb[3].
- 27 fevral 2026. İqtisadi Şura hər iki layihəni və əsas hədəfləri müzakirə edib[4].
- 24 sentyabr 2026. 2027-ci il dövlət büdcəsi layihəsinə həsr olunan iclasda layihələrin Prezidentə təqdim olunduğu və yaxın aylarda təsdiqinin gözlənildiyi açıqlanıb[2].
Yeni sənədlər mövcud çərçivənin üzərində qurulur. 2021-ci ildə təsdiqlənən «Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər» beş istiqaməti müəyyən edir: dayanıqlı artan rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat; dinamik, inklüziv və sosial ədalətə əsaslanan cəmiyyət; rəqabətli insan kapitalı və müasir innovasiyalar məkanı; işğaldan azad olunmuş ərazilərə böyük qayıdış; təmiz ətraf mühit və «yaşıl artım» ölkəsi[5]. Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı 16 noyabr 2022-ci ildə təsdiqlənib[6] və 2022–2026-cı illəri əhatə edir[8].
Bu məqalə yazılarkən yeni Strategiyanın və II Dövlət Proqramının mətni açıqlanmayıb. Ona görə də aşağıdakı rəqəmlər təsdiqlənmiş sənədlərə, büdcə layihəsinə və rəsmi statistikaya aiddir, yeni proqramın hədəfləri kimi oxunmamalıdır.
İndiyədək görülən işlər rəqəmlərlə
Ən son rəsmi göstəricilər belədir. Büdcə və minatəmizləmə rəqəmləri 2020-ci ildən bəri yığılmış göstəricilərdir və yalnız I Dövlət Proqramına aid deyil:
| Göstərici | Rəsmi rəqəm | Tarix / dövr |
|---|---|---|
| Geri qayıdan keçmiş məcburi köçkünlər | 39 269 nəfər[7] | 31.08.2026 |
| Azad edilmiş ərazilərdə yaşayan, işləyən və təhsil alanlar | 93 203 nəfər[7] | 31.08.2026 |
| Qayıdış təmin edilən yaşayış məntəqələri | 47 (10 şəhər, 3 qəsəbə, 34 kənd)[2] | 24.09.2026 |
| Dövlət büdcəsindən ayrılan vəsait | 25 milyard manatdan çox[2] | 2020–2026 |
| Minalardan təmizlənən ərazi | 298 min hektardan çox[9] | 02.09.2026 |
| Zərərsizləşdirilən mina və partlamamış sursat | 260 147 ədəd[9] | 02.09.2026 |
2025-ci ildə iri magistral infrastruktur obyektləri istifadəyə verilib. 28 may 2025-ci ildə açılan Laçın Beynəlxalq Hava Limanı Füzuli və Zəngilandan sonra azad edilmiş ərazilərdə tikilən üçüncü beynəlxalq hava limanıdır; o, dəniz səviyyəsindən 1 700 metr hündürlükdə yerləşir[10]. 3 iyul 2025-ci ildə istifadəyə verilən Əhmədbəyli–Füzuli–Şuşa yolunun uzunluğu 81,7 kilometrdir; onun üzərində 7 tunel, 11 körpü və 6 viaduk var[11].
Yaşayış məntəqələrinə gəldikdə, 2025-ci ilin iyununda açıqlanan məlumata görə, 15 yaşayış məntəqəsinin ilkin mərhələdə inşası tamamlanmışdı, 27-sində tikinti davam edirdi, 21-inin isə təməli qoyulmuşdu; I Dövlət Proqramının ümumi icra səviyyəsi təqribən 79 faiz idi[3].
Eyni zamanda hədəflə faktı müqayisə etmək lazımdır. 2022–2026-cı illəri əhatə edən I Dövlət Proqramında 34 500 mənzil və fərdi evin tikintisi, 100 yaşayış məntəqəsinin yenidən qurulması və 140 min məcburi köçkünün qayıdışı planlaşdırılırdı[8]. 31 avqust 2026-cı il tarixinə geri qayıdanların sayı 39 269 nəfərdir[7]; 24 sentyabr 2026-cı il tarixli məlumata görə, qayıdış 47 yaşayış məntəqəsində təmin edilib[2]. Yəni məskunlaşma hələ planlaşdırılan miqyasa çatmayıb. Bizim qiymətləndirməmizə görə, növbəti proqramın əsas ağırlığı məhz məskunlaşmanın üzərinə düşəcək.
2027–2030: Böyük Qayıdışın yeni mərhələsindən nə gözlənilir
Sənədlər dərc olunmasa da, növbəti dörd ilin konturları büdcə layihəsindən, artıq təsdiqlənmiş sahə proqramından və ictimai şərhlərdən görünür.
Büdcə çərçivəsi
2027-ci il dövlət büdcəsinin layihəsində azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulmasına 3,4 milyard manat nəzərdə tutulur[2]. Müqayisə üçün: 2026-cı il üçün 3,5 milyard manat ayrılmışdı (2025-ci ilin dekabrında açıqlanan rəqəm)[22]. Maliyyə Nazirliyinin 2026-cı ilin aprelində açıqlanan ortamüddətli xərclər çərçivəsinə görə, 2027–2030-cu illərdə bu xərclər 13,3 milyard manat təşkil edəcək ki, bu da əsaslı xərclərin 24,3 faizidir[12]. Bu, ildə orta hesabla təxminən 3,3 milyard manat deməkdir (13,3 ÷ 4; öz hesablamamız).
Hökumət həmçinin qeyri-neft sektorunun ÜDM-dəki payını 2026-cı ilin sonuna gözlənilən 72,5 faizdən 2030-cu ilin sonuna 82 faizə çatdırmağı hədəfləyir. 2027-ci il üçün ÜDM-in 2,7 faiz, qeyri-neft sektorunun 4,4 faiz real artımı proqnozlaşdırılır[2].
Artıq təsdiqlənmiş sahə proqramı
23 sentyabr 2026-cı ildə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı təsdiqlənib[13]. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarovun 22 sentyabr 2026-cı il tarixli açıqlamasına görə, proqram üzrə ümumi investisiya ehtiyacı 5,3 milyard manat qiymətləndirilir: 1,1 milyard manat dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manat dövlət müəssisələrinin vəsaiti, 2 milyard manat isə özəl vəsait hesabına formalaşacaq[14]. Bu bölgü bir proqrama aiddir, lakin dövlət büdcəsinin tək mənbə olmadığını göstərir: vəsaitin təxminən beşdə dördü dövlət müəssisələrindən və özəl sektordan, o cümlədən borc kapitalından gözlənilir.
Deputat, partiya sədri və iqtisadçı nə deyir
Crossmedia.az-ın 25 sentyabr 2026-cı il tarixli məqaləsində üç rəy yer alıb[15]. Bunlar rəsmi hədəf deyil, şəxsi qiymətləndirmələrdir:
- Milli Məclisin deputatı Tural Gəncəliyevin fikrincə, növbəti mərhələdə infrastruktur tikintisi ilə yanaşı daha intensiv qayıdışa üstünlük veriləcək; o, 2030-cu ilə qədər Qarabağda daimi yaşayanların sayının 100 minə çatacağını, bəlkə də bunu keçəcəyini gözləyir.
- Azad Vətən Partiyasının sədri Akif Nağı yeni Strategiyada qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsini əsas istiqamət sayır; o, sakinlərə maliyyə vəsaiti verilməsini təklif edir ki, evlərini özləri tikə bilsinlər.
- İqtisadçı Pərviz Heydərov ən tez nəticəni turizm və kənd təsərrüfatından gözləyir; onun fikrincə, dağ-mədən sənayesi böyük canlanma yarada bilər, lakin bu, bir qədər vaxt aparan prosesdir.
Deputatın dediyi 100 min rəqəmi yuxarıdakı 93 203 ilə birbaşa müqayisə olunmur: həmin göstəriciyə orada işləyənlər və təhsil alanlar da daxildir.
Rayonlar üzrə ixtisaslaşma: deputatın baxışı
Tural Gəncəliyev rayonların gələcək ixtisaslaşmasını da təsvir edir[15]. Onun dediklərini mənbələrdə qeyd olunan mövcud obyekt və sənədlərlə yanaşı qoyduqda belə mənzərə alınır:
| Ərazi | Gözlənilən istiqamət (deputatın rəyi) | Əlaqəli mövcud obyekt və ya sənəd |
|---|---|---|
| Xankəndi və Şuşa | Mədəniyyət və şəhər mərkəzi | 12 şəhərin hamısı üzrə baş planlar hazırlanıb[18] |
| Ağdam | Sənaye | Ağdam Sənaye Parkı: 190 hektar[16], 36 rezident, 175 milyon manatdan çox investisiya, 1 000-dən çox iş yeri (avqust 2026)[17] |
| Füzuli, Zəngilan, Cəbrayıl | Kənd təsərrüfatı | Cəbrayılda «Araz Vadisi İqtisadi Zonası» Sənaye Parkı: 200 hektar[16] |
| Laçın | Turizm | Laçın Beynəlxalq Hava Limanı[10] |
Şəhərsalma sənədləri də hazırlanıb. Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin sədri Anar Quliyevin 26 sentyabr 2026-cı ildə bildirdiyinə görə, inteqrasiya olunmuş planlaşdırma çərçivəsi təxminən 13 600 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir. 12 şəhərin hamısı üzrə baş planlar, 106 yaşayış məntəqəsi və kənd üzrə isə planlaşdırma sənədləri hazırlanıb[18].
İqtisadi fon: 2026-cı ilin rəqəmləri
Yeni Strategiya ÜDM-in 1,2 faiz artdığı bir dövrdə hazırlanır. Dövlət Statistika Komitəsinin və Nazirlər Kabinetinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında:
- ÜDM 87 709,5 milyon manat olub; bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 1,2 faiz çoxdur (neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 0,8 faiz azalıb, qeyri-neft-qaz sektorunda 2,1 faiz artıb)[19];
- əsas kapitala 12 677,8 milyon manat investisiya yönəldilib, real artım 10 faizdir[20];
- neft-qaz sektoruna investisiyalar 32,4 faiz, qeyri-neft-qaz sektoruna isə 1,4 faiz artıb[20];
- xarici ticarət balansının müsbət saldosu 10 milyard dollardan çox olub; strateji valyuta ehtiyatları isə hazırda təxminən 91 milyard dollardır (24 sentyabr 2026-cı il məlumatı)[2].
Tikinti sektoru üçün bu nə deməkdir
Bu bölmə rəsmi rəqəmlərə əsaslanan öz təhlilimizdir. Biz tikinti xidmətləri göstərən şirkətik və bu bazarın iştirakçısıyıq; yeni sənədlər dərc olunduqda bu təhlilə yenidən baxmaq lazım gələcək.
Bazarın hazırkı vəziyyəti
İnvestisiyaların ümumi artımı əsasən neft-qaz sektorunun hesabına olub (rəsmi rəqəmlər əsasında öz hesablamamız)[20] və hələ tikinti həcmlərində əks olunmayıb. 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında tikintidə əlavə dəyər 12,5 faiz azalıb, sektorun ÜDM-dəki payı 5,1 faiz olub[19]. Yaşayış evlərinin tikintisinə yönəldilən investisiyalar isə real ifadədə 1,8 faiz artaraq 1 786,5 milyon manat təşkil edib[20]. Belə şəraitdə yeni dövlət proqramlarının sifariş portfeli sektor üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Sifarişin tərkibi dəyişə bilər
Birinci mərhələ hava limanları, magistral yollar və tunellər dövrü idi. Qayıdışın sürətləndirilməsi ön plana çıxırsa, tələbin mənzil, məktəb, səhiyyə obyektləri, kommunal şəbəkələr, istehsal və kənd təsərrüfatı tikililərinə doğru yönələcəyini gözləmək məntiqlidir. Bu, iri infrastruktur podratları ilə müqayisədə daha çox sayda, lakin daha kiçik və daha müxtəlif obyekt deməkdir. Belə işlərdə yaşayış və qeyri-yaşayış binalarının tikintisi ilə mühəndis infrastrukturu vahid qrafik üzrə planlaşdırılmalıdır.
Sifarişçi yalnız dövlət deyil
Dağ-mədən proqramında 5,3 milyard manatın 2 milyardı özəl vəsait hesabına nəzərdə tutulur[14]. Ağdam Sənaye Parkında sahibkarlar 175 milyon manatdan çox investisiya qoyublar[17]. Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinə 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında azad edilmiş ərazilərlə bağlı 400-dək müraciət daxil olub, onların 370-ə yaxını investisiya layihələri ilə bağlıdır[21]. Deməli, sifarişçi yalnız dövlət deyil: zavod, anbar, ticarət və xidmət obyekti tikdirən özəl investorlar da var.
Podratçılar üçün praktik nəticələr
- Sənədlərin təsdiqini və tədbirlər planını izləyin. Konkret obyektlər, müddətlər və maliyyə mənbələri sənədlər dərc olunandan sonra məlum olacaq.
- Baş planlara uyğun layihələndirin. 12 şəhərin baş planı və 106 yaşayış məntəqəsinin planlaşdırma sənədləri hazırdır[18]; hər yeni obyekt bu sənədlərə uyğun olmalıdır.
- Mina təhlükəsizliyini qrafikə daxil edin. 298 min hektardan çox ərazi təmizlənsə də[9], iş yalnız təmizlənmiş və təhvil verilmiş sahələrdə aparıla bilər.
- Logistikanı əvvəlcədən hesablayın. Dağlıq relyef və uzaq məsafələr material, texnika və işçi qüvvəsinin çatdırılmasını bahalaşdırır; bu, smetada və layihə idarəetməsində ayrıca nəzərə alınmalıdır.
- Sənaye parklarının imkanlarına baxın. Ağdam və «Araz Vadisi İqtisadi Zonası» sənaye parkları barədə məlumat İqtisadiyyat Nazirliyinin saytında dərc olunur[16]; Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyi isə Laçın, Zəngilan, Kəlbəcər, Füzuli və Şuşada sahibkarlara yerində xidmət göstərir[21].
Tez-tez verilən suallar
Böyük Qayıdışa dair II Dövlət Proqramı nə vaxt təsdiqlənəcək?
Dəqiq tarix açıqlanmayıb. Nazirlər Kabinetinin 24 sentyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə, layihə Prezidentə təqdim olunub və yaxın aylarda təsdiqi gözlənilir[2].
2027–2030-cu illər üçün sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası nədir?
Bu, 2022–2026-cı illər Strategiyasının davamı olan ortamüddətli dövlət sənədidir. O, «Azərbaycan 2030» Milli Prioritetləri çərçivəsində növbəti dörd il üçün iqtisadi və sosial hədəfləri müəyyən edəcək[1][5]. Sənədin mətni hələ dərc olunmayıb.
Azad edilmiş ərazilərə indiyədək neçə nəfər qayıdıb?
31 avqust 2026-cı il tarixinə 39 269 keçmiş məcburi köçkün geri qayıdıb[7]. Qayıdış 47 yaşayış məntəqəsində (10 şəhər, 3 qəsəbə, 34 kənd) təmin edilib[2].
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasına nə qədər vəsait ayrılıb?
2020–2026-cı illərdə dövlət büdcəsindən 25 milyard manatdan çox vəsait ayrılıb, 2027-ci ilin büdcə layihəsində 3,4 milyard manat göstərilib[2]. 2026-cı ilin aprel proqnozuna görə, 2027–2030-cu illərdə bu xərclər 13,3 milyard manat, yəni əsaslı xərclərin 24,3 faizi olacaq[12].
Özəl şirkətlər bərpa layihələrində necə iştirak edə bilər?
Əsas yollar dövlət satınalmalarında iştirak, sənaye parklarında rezidentlik və özəl investorların sifarişləridir. Yeni proqram təsdiqləndikdən sonra iştirak mexanizmlərinin onun tədbirlər planında göstəriləcəyini gözləyirik.
Nəticə
Birinci mərhələdə azad edilmiş ərazilərdə yollar, hava limanları və ilk yaşayış məntəqələri quruldu. İkinci mərhələdən gözlənilən isə bu infrastrukturun insanlarla və iş yerləri ilə dolmasıdır. Maliyyə çərçivəsi artıq görünür: 2027-ci ildə 3,4 milyard, dörd il üzrə 13,3 milyard manat. Konkret hədəflər isə Strategiya və II Dövlət Proqramı təsdiqləndikdə məlum olacaq.
Tikinti layihənizi bu ərazilərdə və ya ölkənin digər bölgələrində planlaşdırırsınızsa, layihələrimizlə tanış ola və ya bizimlə əlaqə saxlaya bilərsiniz.